Skip to content. | Skip to navigation

0013 Agata Wójcik, Jean-Léon Gérôme i Stanisław Chlebowski (Polish Version)

RIHA Journal 0013 | 27 December 2010

Jean-Léon Gérôme i Stanisław Chlebowski. Dzieje przyjaźni

Agata Wójcik

Peer review and editing organized by:

Międzynarodowe Centrum Kultury / International Cultural Centre, Kraków

Reviewers:

Barbara Ciciora, Monika Rydiger

English version available at:

http://www.riha-journal.org/articles/2010/wojcik-gerome-chlebowski-en (RIHA Journal 0014)

Abstract

Celem artykułu jest nakreślenie dziejów znajomości Jean-Léon Gérôme i Stanisław Chlebowski. Do rekonstrukcji historii przyjaźni malarzy wykorzystano niepublikowane dotychczas materiały źródłowe dotyczące życia i twórczości Chlebowskiego. Artyści poznali się na początku lat sześćdziesiątych XIX wieku. Szczególnie zacieśnili znajomość podczas pobytu Gérôme'a w Stambule w roku 1875. Chlebowski gościł wówczas Gérôme'a w swym domu. Po przeprowadzce Chlebowskiego do Francji mistrz ułatwił Polakowi wejście w świat artystyczny, chętnie udzielał mu rad i podsuwał tematy. Znajomość malarzy przerwała choroba Chlebowskiego i jego powrót do Polski. Ostatnim akordem tej przyjaźni było opowiadanie Léontine de Nittis, opublikowane w roku 1892.

– – – – –

  1. Jean Lecomte du Noüy, Odilon Redon, Thomas Eakins, Hamdi Bey, Mary Cassatt – lista malarzy, którzy kształcili się pod kierunkiem Jean-Léon Gérôme'a jest bardzo długa. Przez prawie czterdzieści lat z pracowni Gérôme'a wyszło ponad dwa tysiące studentów pochodzących z Europy i Ameryki, wielu z nich odniosło znaczący sukces. Dla niektórych praca z Gérôme'em, który był dużą indywidualnością, była niemalże torturą. Natomiast dla innych jego twórczość stała się wzorem, a nawet ideałem. Niejednokrotnie uczniowie ci w niewolniczy sposób zaczynali kopiować jego styl1. Stanisław Chlebowski, mimo iż był uczniem Gérôme'a dosyć krótko, przez wiele lat przyjaźnił się z artystą i uznawał go za swego mistrza.

  2. W roku 1859 Stanisław Chlebowski, student petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, otrzymał wielki złoty medal tejże uczelni i sześcioletnie stypendium umożliwiające kształcenie się za granicą2. Młody malarz udał się w podróż po Europie, jego celem był Paryż, gdzie postanowił kontynuować edukację artystyczną3. Prawdopodobnie Chlebowski kształcił się pod kierunkiem Gérôme'a w jego prywatnym atelier, które zaczęło funkcjonować po roku 1860, a na pewno istniało w połowie roku 18624. Bez wątpienia mieszkając w latach 1864-1876 w Turcji malarz dobrze już znał Gérôme'a i traktował go jako swego mistrza. Przy swym nazwisku, w katalogach Salonów paryskich, umieszczał później informację, że jest jego uczniem5.

1 Portret Stanisława Chlebowskiego, lata 60. XIX w., repr. za "Kłosy" 1871, półrocze I, s. 372

  1. Gdy Chlebowski przybył do Paryża, Gérôme był już artystą opromienionym sukcesami, zapewniającymi mu pozycję w świecie artystycznym. Gérôme z powodzeniem zadebiutował na Salonie paryskim w roku 1847 obrazem Walka kogutów, będącym przykładem nurtu neogreckiego w jego twórczości. Kolejne lata przyniosły następne triumfy. W roku 1850 płótno Greckie wnętrze zakupił książę Napoléon, uznanie zyskały także inne dzieła eksponowane na Salonach paryskich; wśród nich możemy wymienić: Pojedynek po balu (Salon 1857), Śmierć Cezara (Salon 1859), Króla Kandaulesa (Salon 1859), Fryne przed Areopagiem (Salon 1861). Posypały się również zamówienia oficjalne, Gérôme wykonał malowidła w kościele St Martin-des-Champs, Saint-Séverin, w sławnym domu księcia Napoléona na Avenue Montaigne. Artysta jako osoba o szczególnym poważaniu w kręgach artystycznych pełnił również liczne zaszczytne funkcje, między innymi w roku 1864 zostało mu powierzone stanowisko profesora Szkoły Sztuk Pięknych w Paryżu. Nazwisko Gérôme'a jest obecnie kojarzone przede wszystkim z obrazami o tematyce orientalnej. Pierwsze orientalistyczne sceny rodzajowe malarz zaprezentował na Salonie w roku 1857 – inspiracją do ich powstania była podróż artysty do Egiptu. Mimo iż Gérôme kilkakrotnie powracał do tematyki historycznej (Ludwik XIV i Molier, Szara Eminencja, Tulipanowe Szaleństwo), twórczość artysty zdominowały dzieła ukazujące wschodnie sceny rodzajowe: grających w szachy, odpoczywających w bramie baszybuzuków, tancerki brzucha, sceny w łaźniach, sprzedaż niewolnicy, modlitwy, bazary, handlarzy ulicznych, wschodnie piękności, sceny pustynne i tym podobne. Gérôme'owi udawało się z łatwością i za wysokie sumy sprzedawać swoje dzieła. Było to tym łatwiejsze, że malarz ożenił się z Marią Goupil, córką marszanda i antykwariusza Adolfa Goupila6.

  2. W drugiej połowie XIX wieku Jean-Léon Gérôme stał się czołowym przedstawicielem orientalizmu w malarstwie francuskim, a zwłaszcza jego nurtu "etnograficznego". Określenia tego użył charakteryzując Gérôme'a Emile Galichon ("Gazette des Beaux-Arts", 1868). Chciał tym samym podkreślić fotograficzny sposób oddawania szczegółów, niezwykłą precyzję w wykończeniu dzieła, a także wrażenie etnograficznej wierności. Postawę artystyczną Gérôme'a zapowiadały wcześniejsze zjawiska – uważne obserwowanie przez malarzy życia Wschodu, studiowanie publikacji naukowych, podróże artystów z ekspedycjami badawczymi. Już Alexandre-Gabriel Decamps zapewniał, iż jego dzieło z roku 1836 przedstawiające tureckie dzieci bawiące się z żółwiem, ukazuje scenę, którą można bardzo często zaobserwować na wschodniej ulicy. Duży wpływ na malarzy miała publikacja Edwarda Williama Lane'a Account of the Manners and Customs of the Modern Egyptians (1836) powstała dzięki bezpośrednim studiom autora. Malarze decydowali się również na udział w wyprawach badawczych. Jules Laurens w roku 1846 wyruszył wraz z geografem Xavierem Hommaire'm w pełną niebezpieczeństw podróż do Persji. Artyści, aby lepiej zrozumieć i oddać koloryt Wschodu, decydowali się nie tylko na podróże, lecz także na mieszkanie w krajach Lewantu. Uczynił tak na przykład John Frederick Lewis, który spędził dziesięć lat w Kairze7. Cechy "etnograficznego" orientalizmu odnajdujemy w twórczości takich malarzy jak: Albert Aublet, Rudolf Ernst, Arthur Ferraris, Jean Lecomte du Noüy, Benjamin-Constant, Osman Hamdi Bey, Ludwig Deutsch, Charles Bargue. W drugiej połowie XIX wieku artyści wzbogacili tematykę swych dzieł o sceny z życia codziennego Wschodu – targi, kawiarnie, handlarzy, żebraków, baszybuzuków, jednakże motywem najpopularniejszym były sceny haremowe silnie nacechowane wymową erotyczną8. Mimo iż krytyka artystyczna już pod koniec lat sześćdziesiątych XIX wieku niepochlebnie wypowiadała się o realistycznym orientalizmie, nurt ten reprezentowany był na wystawach i cieszył się popularnością wśród kolekcjonerów dzieł sztuki, aż do końca wieku9. W roku 1893 malarze-orientaliści założyli Société des Peintres Orientalistes Français. Stowarzyszenie zajęło się między innymi organizacją wystaw prezentujących sztukę islamską10.

  3. Prace w paryskim atelier przerywały Gérôme'owi wyprawy artystyczne, które stały się motorem napędzającym jego twórczość. Pierwszy raz malarz zwiedził Stambuł w roku 1855, podróżował do Turcji także w roku 1871, 1875 oraz 1879. W roku 1857 wyprawił się w towarzystwie przyjaciół malarzy do Egiptu, powróci tam jeszcze w roku 1862, 1868, 1869, 1871, 1874 i 1880. Gérôme podróżował także po terenach Syrii, Jordanii (1862), Jerozolimy (1868), Hiszpanii (1873) i Algierii (1873, 1883)11. Liczne podróże na Bliski Wschód dostarczały artyście interesujących motywów, pozwoliły również na zebranie kolekcji wschodniego rzemiosła artystycznego, która stała się jego rekwizytornią. Mistrz zachęcał do wojaży swoich uczniów, czasami zabierał ich, tak jak Alberta Aubleta, w orientalne wędrówki ze sobą12.

  4. Mając na uwadze powyższe stwierdzenia związane z podróżami artystycznymi Gérôme'a, bardzo prawdopodobnym jest, iż to właśnie on zainspirował Stanisława Chlebowskiego do podróży do Turcji. Artysta zdecydował się na wyjazd w lipcu lub sierpniu roku 186413. Dla Chlebowskiego, który już wcześniej zwiedził Europę, była to kolejna podróż artystyczna, jednak jego wyprawa na Wschód zamieniła się w wieloletni pobyt w Stambule. Do pozostania skłoniły go zamówienia sułtana Abdul-Aziza. Z czasem artysta otrzymał posadę nadwornego malarza padyszacha, którą piastował do września roku 187214.

  5. W okresie pobytu Stanisława Chlebowskiego w Turcji jego kontakt z Gérôme'em uległ rozluźnieniu. Artyści odnowili znajomość jesienią roku 1873, kiedy Chlebowski pierwszy raz po dziewięciu latach odwiedził Paryż. Przygotowywał się on wówczas do malowania obrazu ukazującego Wjazd Mahometa II do Konstantynopola. W Paryżu zakupił ogromne płótno, farby i przybory15. Właśnie wówczas spotkał się z Gérôme'm, któremu zaprezentował swoje studia i akwarele16.